Το 1967, δύο Αμερικανοί ψυχολόγοι, ο Martin Seligman και ο Steven Maier, πραγματοποίησαν ένα πείραμα που αποκάλυψε έναν ιδιαίτερα ανησυχητικό μηχανισμό της συμπεριφοράς. Εξέθεσαν σκύλους σε ηλεκτρικά σοκ από τα οποία δεν μπορούσαν να ξεφύγουν. Αργότερα, όταν τα ζώα βρέθηκαν σε μια κατάσταση όπου η διαφυγή ήταν πλέον δυνατή, αρκετά από αυτά δεν προσπάθησαν καν να απομακρυνθούν Είχαν μάθει ότι οι ενέργειές τους δεν μπορούσαν να αλλάξουν το αποτέλεσμα.
Το φαινόμενο ονομάστηκε «μαθημένη αβοηθησία» (learned helplessness).
Το πείραμα αφορούσε την αντίδραση στο ανεξέλεγκτο στρες και όχι την πολιτική συμπεριφορά. Ωστόσο, ως αναλογία, προσφέρει ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον εργαλείο για να εξετάσουμε μια από τις πιο επικίνδυνες αντιλήψεις που μπορούν να επικρατήσουν σε μια δημοκρατία:
Ότι η προσπάθεια αλλαγής είναι μάταιη, ακόμη κι όταν η δυνατότητα αλλαγής εξακολουθεί να υπάρχει.
Και ίσως αυτή να είναι μια από τις σημαντικότερες παγίδες της σημερινής ελληνικής πολιτικής πραγματικότητας.
Δύο αφηγήματα, ένα πολιτικό αποτέλεσμα
Στην Ελλάδα φαίνεται να συνυπάρχουν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το πολιτικό μας μέλλον. Η πρώτη απευθύνεται κυρίως σε εκείνους που εξακολουθούν να εμπιστεύονται την κυβέρνηση ή, έστω, τη θεωρούν προτιμότερη από τις διαθέσιμες εναλλακτικές.
Το μήνυμα είναι γνωστό:
«Μητσοτάκης ή ποιος;»
Μπορεί να υπάρχουν προβλήματα, μπορεί να έχουν γίνει λάθη, μπορεί η καθημερινότητα να είναι δύσκολη, μπορεί να σκοτώνονται αθώοι αλλά ποιος άλλος μπορεί να κυβερνήσει;
Η σταθερότητα παρουσιάζεται ως το σημαντικότερο πολιτικό αγαθό και η διατήρηση της σημερινής κυβέρνησης ως η ασφαλέστερη επιλογή.
Το δεύτερο αφήγημα αφορά μια διαφορετική κατηγορία πολιτών.
Εκείνους που δεν εμπιστεύονται την κυβέρνηση. Που διαφωνούν με τις πολιτικές της, που απογοητεύονται από τις επιδόσεις της, που επιθυμούν την αλλαγή.
Αλλά έχουν καταλήξει να πιστεύουν ότι δεν υπάρχει λόγος να προσπαθήσουν.
«Όλοι ίδιοι είναι.»
«Όποιος κι αν έρθει, τα ίδια θα κάνει.»
«Το σύστημα δεν αλλάζει.»
«Η ψήφος μου δεν πρόκειται να αλλάξει τίποτα.»
Εδώ δεν έχουμε πια εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση. Έχουμε απώλεια εμπιστοσύνης στη δυνατότητα της δημοκρατίας να παράγει διαφορετικό αποτέλεσμα. Και αυτό είναι ίσως ακόμη πιο ανησυχητικό.
Γιατί τα δύο αφηγήματα, παρά τη φαινομενική αντίθεσή τους, μπορούν να καταλήγουν στο ίδιο πολιτικό αποτέλεσμα.
Ο ένας πολίτης ψηφίζει την κυβέρνηση επειδή πιστεύει ότι δεν υπάρχει καλύτερη επιλογή. Ο άλλος δεν συμμετέχει επειδή πιστεύει ότι καμία επιλογή δεν έχει σημασία.
Ο πρώτος προσφέρει ενεργή υποστήριξη. Ο δεύτερος ενδέχεται να διευκολύνει, χωρίς να το επιδιώκει, τη διατήρηση της υφιστάμενης πολιτικής ισορροπίας.
Η εξουσία δεν χρειάζεται να κερδίσει και τους δύο. Μπορεί να της αρκεί να πείσει τον πρώτο και να μη φοβάται τη συμμετοχή του δεύτερου.
Η πολιτική εκδοχή της μαθημένης αβοηθησίας
Επιστρέφοντας στο πείραμα παρατηρούμε πως το κρίσιμο στοιχείο δεν ήταν η δυσάρεστη εμπειρία αυτή καθαυτή. Ήταν η προηγούμενη εμπειρία ότι καμία ενέργεια δεν μπορούσε να επηρεάσει το αποτέλεσμα.
Αυτό είναι που κάνει την αναλογία με την πολιτική τόσο ενδιαφέρουσα. Σκεφτείτε έναν πολίτη που επί δεκαετίες ακούει υποσχέσεις για αξιοκρατία, περιορισμό της γραφειοκρατίας, πάταξη της διαφθοράς, καλύτερη δημόσια διοίκηση και πραγματική λογοδοσία. Βλέπει κυβερνήσεις να αλλάζουν, αλλά πολλές από τις παθογένειες να παραμένουν. Βλέπει πολιτικούς που χθες καταδίκαζαν συγκεκριμένες πρακτικές να τις ανέχονται όταν αναλαμβάνουν την εξουσία. Βλέπει το πελατειακό κράτος να επιβιώνει, ακόμη κι όταν αλλάζουν τα πρόσωπα που το διαχειρίζονται. Και κάποια στιγμή βγάζει ένα συμπέρασμα:
«Δεν έχει νόημα.»
Δεν χρειάζεται πλέον κάποιος να τον εμποδίσει να ψηφίσει. Δεν χρειάζεται να του αφαιρέσει το εκλογικό δικαίωμα. Ο ίδιος μπορεί να επιλέξει να μην το ασκήσει, επειδή έχει χάσει την πίστη του στην αποτελεσματικότητά του.
Η πιο επικίνδυνη μορφή πολιτικής παραίτησης δεν είναι να σου απαγορεύουν να αλλάξεις την εξουσία. Είναι να έχεις πειστεί ότι, ακόμη κι αν μπορείς, δεν αξίζει να προσπαθήσεις.
Φυσικά, η αποχή δεν αποτελεί πάντοτε ένδειξη αβοηθησίας. Μπορεί να εκφράζει συνειδητή διαμαρτυρία, αδιαφορία ή άλλους πρακτικούς και πολιτικούς λόγους. Δεν είναι τυχαίο πως η κυβέρνηση που είναι ερωτευμένη με κάθε λογής ψηφιοποίηση και πλατφόρμες, αποφεύγει εδώ και χρόνια την ηλεκτρονική διενέργεια εκλογών και θέτει γραφειοκρατικά προβλήματα για τους ψηφοφόρους, όπως τους εκλογικούς καταλόγους που πρέπει να αλλάξουν μήνες πριν τις εκλογές που συνήθως γίνονται μεσούσης της σεζόν για να απουσιάζουν από την έδρα τους πολλοί ψηφοφόροι. Αλλά όταν η αποχή συνδέεται με την πεποίθηση ότι η συμμετοχή δεν έχει καμία επίδραση, τότε η αναλογία αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Ο ρόλος των μέσων ενημέρωσης
Πώς διαμορφώνονται και αναπαράγονται αυτές οι αντιλήψεις;
Τα μέσα ενημέρωσης, τα οποία έχουν προικοδοτηθεί με εκατομμύρια ευρώ, έχουν σημαντική δυνατότητα να επηρεάζουν όχι μόνο τι γνωρίζουμε, αλλά και ποια ζητήματα θεωρούμε σημαντικά και ποιες πολιτικές επιλογές αντιμετωπίζουμε ως ρεαλιστικές.
Ας εξετάσουμε τα δύο αφηγήματα.
Στο πρώτο, η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται στην έλλειψη αξιόπιστης εναλλακτικής. Η κυβέρνηση μπορεί να επικρίνεται για επιμέρους αποτυχίες, αλλά το τελικό ερώτημα επιστρέφει διαρκώς στο ίδιο σημείο:
«Και ποιος θα κυβερνήσει αν φύγει ο Μητσοτάκης;»
Στο δεύτερο, η συνεχής προβολή πολιτικών συγκρούσεων χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο, προσωπικών αντιπαραθέσεων, σκανδάλων και διαψευσμένων υποσχέσεων μπορεί να ενισχύει την εντύπωση ότι ολόκληρο το πολιτικό σύστημα είναι ανίκανο να αλλάξει. Έτσι, ο πολίτης που δεν εμπιστεύεται την κυβέρνηση δεν στρέφεται απαραίτητα προς μια εναλλακτική. Μπορεί να απομακρύνεται συνολικά από την πολιτική.
Κάποιος κακοπροαίρετος θα μπορούσε να υποθέσει ότι όλα τα ΜΜΕ συμμετέχουν σε ένα συντονισμένο σχέδιο. Βέβαια αυτό δεν σημαίνει πως είναι άμοιροι ευθυνών οι ψηφοφόροι αν αποδέχονται άκριτα όσα παρακολουθούν.
Η επανάληψη συγκεκριμένων πλαισίων ερμηνείας, όμως, μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται τις διαθέσιμες επιλογές. Και αυτό δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα:
Μήπως μια πολιτική εξουσία μπορεί να ωφελείται όχι μόνο όταν η δημόσια συζήτηση ενισχύει την εμπιστοσύνη προς την ίδια, αλλά και όταν ενισχύει τη δυσπιστία προς ολόκληρο το πολιτικό σύστημα;
Η αποχή ως σιωπηρή ενίσχυση της υφιστάμενης ισορροπίας
Στις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου 2023, η Νέα Δημοκρατία έλαβε περίπου 40,6% των έγκυρων ψήφων.
Το ποσοστό αυτό της εξασφάλισε κοινοβουλευτική αυτοδυναμία, με τη βοήθεια του ισχύοντος εκλογικού συστήματος. Έλα όμως που η συμμετοχή, ήταν περίπου 53,7% των εγγεγραμμένων εκλογέων, πράγμα που σημαίνει ότι η κυβερνητική πλειοψηφία προέκυψε από μια εκλογική διαδικασία στην οποία δεν συμμετείχε ένα πολύ μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος.
Δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Ούτε σημαίνει απαραίτητα πως μια κυβέρνηση που ψήφισε το 25% του πληθυσμού στερείται δημοκρατικής νομιμοποίησης.
Αναδεικνύει, όμως, μια σημαντική διάκριση:
Άλλο η κοινοβουλευτική πλειοψηφία και άλλο η ενεργή υποστήριξη της πλειοψηφίας όλων των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων.
Η αποχή δεν μεταφέρεται αυτομάτως στο κυβερνών κόμμα. Και δεν γνωρίζουμε πώς θα ψήφιζαν όσοι απείχαν.
Ωστόσο, όταν ένα μέρος των δυσαρεστημένων πολιτών αποσύρεται από την εκλογική διαδικασία, μειώνεται η δυνατότητά του να επηρεάσει άμεσα το αποτέλεσμα και η δυσαρέσκεια που δεν εκφράζεται εκλογικά δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε πολιτική αλλαγή. Και εδώ βρίσκεται το παράδοξο.
Μια κυβέρνηση μπορεί να αντιμετωπίζει έντονη κοινωνική κριτική, χωρίς αυτή να μεταφράζεται σε αντίστοιχη εκλογική πίεση και αυτό μπορεί να γίνεται όχι απαραίτητα επειδή η κοινωνία είναι ικανοποιημένη. Ίσως και να γίνεται επειδή ένα μέρος της δεν πιστεύει πλέον ότι η συμμετοχή του θα αλλάξει κάτι.
Η σταθερότητα του συστήματος και η σταθερότητα της δημοκρατίας
Δημιουργείται λοιπόν τεχνηέντως μια βαθύτερη σύγχυση. Η διατήρηση της ίδιας κυβέρνησης παρουσιάζεται ως προϋπόθεση πολιτικής σταθερότητας και προϋπόθεση προόδου.
Αλλά μια δημοκρατία δεν είναι σταθερή επειδή κυβερνά συνεχώς το ίδιο κόμμα. Είναι σταθερή όταν οι θεσμοί της μπορούν να λειτουργούν αποτελεσματικά ανεξάρτητα από το ποιος κυβερνά, όταν η Δικαιοσύνη δεν εξαρτάται από πολιτικές παρεμβάσεις, όταν η δημόσια διοίκηση υπηρετεί τον πολίτη και όχι το κόμμα. Όταν οι επιχειρήσεις μπορούν να προγραμματίζουν το μέλλον τους χωρίς να χρειάζονται πολιτικές γνωριμίες και φυσικά όταν η εναλλαγή στην εξουσία δεν αντιμετωπίζεται ως απειλή για τη λειτουργία του κράτους.
Αν η σταθερότητα μιας χώρας εξαρτάται από την παραμονή ενός συγκεκριμένου πρωθυπουργού, τότε το πρόβλημα δεν είναι η πιθανότητα αλλαγής του πρωθυπουργού. Είναι η αδυναμία των θεσμών να λειτουργούν ανεξάρτητα από αυτόν.
Η ισχύς μιας δημοκρατίας δεν αποδεικνύεται από το πόσο δύσκολο είναι να αλλάξει κυβέρνηση. Αποδεικνύεται από το πόσο ομαλά μπορεί να αλλάξει κυβέρνηση χωρίς να διαλυθεί το κράτος.
Ποιος ωφελείται από την πολιτική παραίτηση;
Σε κάθε πολιτικό σύστημα υπάρχουν οργανωμένα συμφέροντα, κομματικοί μηχανισμοί και ομάδες που διαθέτουν μεγαλύτερη δυνατότητα επιρροής από τον μεμονωμένο πολίτη. Ειδικά τα τελευταία χρόνια με το ένα σκάνδαλο να διαδέχεται το άλλο, τα καρτέλ να δίνουν και να παίρνουν σε όλες τις εκφάνσεις της οικονομικής ζωής, τις δικαστικές αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης να στέλνουν το ένα πρόστιμο μετά το άλλο, το qui bono του Ρωμαϊκού Δικαίου είναι πάντα χρήσιμο ως εργαλείο.
Όσο μειώνεται η συμμετοχή και η εμπιστοσύνη των πολιτών στη δυνατότητα αλλαγής, τόσο μεγαλύτερη σχετική βαρύτητα αποκτούν οι οργανωμένοι και σταθερά κινητοποιημένοι ψηφοφόροι. Οι κομματικοί μηχανισμοί συνεχίζουν να λειτουργούν, οι ομάδες συμφερόντων συνεχίζουν να διεκδικούν από το γκουβέρνο τα ρουσφέτια τους και όσοι έχουν άμεσο όφελος από τη διατήρηση της υφιστάμενης κατάστασης έχουν ισχυρό κίνητρο να συμμετέχουν.
Εκείνος που έχει απογοητευτεί και αποσυρθεί αφήνει μικρότερο αποτύπωμα στη διαδικασία.
Και έτσι δημιουργείται μια ασυμμετρία.
Αυτοί που έχουν το μεγαλύτερο συμφέρον από τη διατήρηση του συστήματος παραμένουν ενεργοί, όσο εκείνοι που επιθυμούν την αλλαγή έχουν πειστεί ότι η προσπάθειά τους είναι μάταιη.
Το σύστημα δεν χρειάζεται να έχει την υποστήριξη όλων. Αρκεί οι υποστηρικτές του και τα κομματόσκυλα να παραμένουν οργανωμένοι και οι δυσαρεστημένοι να μην μπορούν να μετατρέψουν τη δυσαρέσκειά τους σε αποτελεσματική πολιτική δράση.
Πενήντα δύο χρόνια σταθερότητας. Τι ακριβώς έχει μείνει σταθερό;
Η πολιτική σταθερότητα παρουσιάζεται συχνά ως βασικό επιχείρημα υπέρ της συνέχειας μιας κυβέρνησης.
Αξίζει, όμως, να εξετάσουμε την εμπειρία της ίδιας της Μεταπολίτευσης.
Από το 1974 έως το 2026 έχουν περάσει 52 χρόνια. Στο μεγαλύτερο μέρος αυτής της περιόδου, η διακυβέρνηση της χώρας βρισκόταν στα χέρια της Νέας Δημοκρατίας και του ΠΑΣΟΚ, άλλοτε αυτοδύναμα και άλλοτε με συμμετοχή σε κυβερνήσεις συνεργασίας.
Η περίοδος 2015–2019 αποτέλεσε σημαντική κομματική διαφοροποίηση, με την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ–ΑΝΕΛ.
Ωστόσο, ακόμη και τότε υπήρξε συνέχεια τμήματος του πολιτικού προσωπικού, καθώς στη νέα κυβερνητική σύνθεση συμμετείχαν πρόσωπα με προηγούμενη διαδρομή σε άλλους κομματικούς χώρους.
Αυτό δεν αναιρεί τις ουσιαστικές πολιτικές διαφορές μεταξύ των κυβερνήσεων. Δείχνει, όμως, ότι η αλλαγή κομματικής ταμπέλας δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά πλήρη ανανέωση των προσώπων, των διοικητικών πρακτικών ή των σχέσεων κράτους και πολιτικής εξουσίας.
Και εδώ βρίσκεται το ουσιαστικό ερώτημα.
Πώς αξιολογούμε τη σταθερότητα; Από τη διάρκεια παραμονής των κυβερνήσεων στην εξουσία ή από τα αποτελέσματα που παράγουν οι θεσμοί;
Η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης γνώρισε σημαντικές κατακτήσεις, όπως η εδραίωση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και η ευρωπαϊκή ενσωμάτωση.
Γνώρισε όμως και τη δημοσιονομική κρίση, τα μνημόνια και επανειλημμένες δυσκολίες στη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης και στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών.
Επομένως, η ιστορική εμπειρία δεν επιτρέπει να ταυτίζουμε αυτόματα την κυβερνητική συνέχεια με την αποτελεσματική διακυβέρνηση.
Ούτε όμως αποδεικνύει ότι κάθε κυβερνητική εναλλαγή είναι χωρίς σημασία.
Αντίθετα, μας υποχρεώνει να ζητούμε συγκεκριμένα αποτελέσματα: καλύτερη δημόσια διοίκηση, ισχυρότερους θεσμούς, διαφάνεια, λογοδοσία και ένα οικονομικό περιβάλλον στο οποίο οι πολίτες και οι επιχειρήσεις δεν εξαρτώνται από πολιτικές διασυνδέσεις.
Η πραγματική σταθερότητα δεν μπορεί να είναι απλώς η διατήρηση των ίδιων κομματικών μηχανισμών.
Πρέπει να είναι η συνέχεια θεσμών που λειτουργούν αποτελεσματικά, ακόμη κι όταν αλλάζουν εκείνοι που κυβερνούν.
Το πρόβλημα δεν λύνεται απλώς αλλάζοντας πρόσωπα
Εδώ χρειάζεται μια ουσιαστική διευκρίνιση.
Δεν αρκεί να αλλάξει ένας πρωθυπουργός για να εξαφανιστούν οι παθογένειες του ελληνικού κράτους. Η γραφειοκρατία, το πελατειακό σύστημα, η αναξιοκρατία, οι αδύναμοι μηχανισμοί λογοδοσίας και η εξάρτηση από κρατικές αποφάσεις δεν δημιουργήθηκαν στην τελευταία κυβερνητική θητεία. Και φυσικά δεν πρόκειται να εξαφανιστούν αυτομάτως με μία εκλογική αναμέτρηση.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η πολιτική αλλαγή είναι άχρηστη.
Σημαίνει ότι πρέπει να έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο. Να αφορά την ανεξαρτησία των θεσμών. Τη διαφάνεια στη διαχείριση του δημόσιου χρήματος. Την πραγματική αξιολόγηση της δημόσιας διοίκησης. Τη μείωση των περιττών κανονιστικών εμποδίων. Την ισότιμη μεταχείριση πολιτών και επιχειρήσεων.
Κυρίως όμως πρέπει να οδηγεί προς τη δημιουργία ενός κράτους που δεν θα εξαρτάται από την καλή θέληση του εκάστοτε κυβερνώντος.
Η εναλλαγή στην εξουσία δεν εγγυάται τη μεταρρύθμιση σλλά η πεποίθηση ότι η εναλλαγή είναι μάταιη μπορεί να αποδυναμώνει ένα από τα σημαντικότερα κίνητρα για να γίνει οποιαδήποτε μεταρρύθμιση.
Το πραγματικό μάθημα του πειράματος
Στο πείραμα των Seligman και Maier, η δυνατότητα διαφυγής είχε εμφανιστεί. Αυτό που δεν είχε αλλάξει ήταν η προσδοκία ότι η προσπάθεια θα ήταν άχρηστη. Αυτή είναι η ουσία της αναλογίας.
Η δημοκρατία εξακολουθεί να παρέχει τη δυνατότητα αλλαγής κυβέρνησης. Οι πολίτες εξακολουθούν να διαθέτουν την ψήφο τους. Μπορούν να οργανωθούν, να απαιτήσουν λογοδοσία, να στηρίξουν νέες πολιτικές προτάσεις, να δημιουργήσουν πολιτικές κινήσεις και να αμφισβητήσουν τους υφιστάμενους συσχετισμούς.
Καμία από αυτές τις δυνατότητες δεν εγγυάται επιτυχία. Αλλά η απουσία εγγυημένης επιτυχίας δεν σημαίνει απουσία δυνατότητας αλλαγής. Και αυτό είναι το σημείο που αξίζει να θυμόμαστε.
Ο πολίτης που πιστεύει ότι μόνο ένας άνθρωπος μπορεί να κυβερνήσει έχει περιορίσει τις πολιτικές επιλογές του. Ο πολίτης που πιστεύει ότι κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να αλλάξει τίποτα έχει εγκαταλείψει την ίδια τη δυνατότητα επιλογής.
Οι δύο αντιλήψεις είναι διαφορετικές αλλά οδηγούν στην ίδια κατάληξη:
Στη διατήρηση της υφιστάμενης εξουσίας χωρίς την αναγκαία πίεση για καλύτερα αποτελέσματα.
Και αυτή είναι ίσως η πιο επικίνδυνη μορφή πολιτικής στασιμότητας.
Όχι μια κυβέρνηση που καταφέρνει να πείθει διαρκώς την πλειοψηφία ότι κυβερνά εξαιρετικά.
Αλλά ένα πολιτικό περιβάλλον στο οποίο η κυβέρνηση μπορεί να συνεχίζει να κυβερνά ακόμη και όταν πολλοί διαφωνούν μαζί της, επειδή η διαφωνία τους δεν μετατρέπεται σε αποτελεσματική πολιτική συμμετοχή.
Η δημοκρατία δεν πεθαίνει μόνο όταν αφαιρείται από τους πολίτες το δικαίωμα να επιλέγουν.
Αποδυναμώνεται και όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν ότι η επιλογή τους έχει σημασία.
Και τότε η σημαντικότερη πολιτική νίκη της εξουσίας δεν είναι ότι έπεισε όλους να την υποστηρίζουν.
Είναι ότι κάποιοι από εκείνους που δεν την υποστηρίζουν έχουν πάψει να πιστεύουν πως μπορούν να την αλλάξουν.